ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟΣΓΚΑμεΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΒΑΡΙΕΣ ΚΑΙ ΜΗ ΟΡΑΤΕΣ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ ΜΕ ΤΟΝ ΣΙΔΗΡΟΔΡΟΜΟ

Προς:     Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (ΕΣΑμεΑ)

ΘΕΜΑ: «Συμβολή της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Σωματείων Γονέων και Κηδεμόνων Ατόμων με Αναπηρία (ΠΟΣΓΚΑμεΑ) στο πλαίσιο της κατάρτισης υπομνήματος από την ΕΣΑμεΑ κατόπιν της ανοιχτής πρόσκλησης διαλόγου της Hellenic Train για την προσβασιμότητα στον σιδηρόδρομο»

Σε συνέχεια σχετικής πρόσκλησης και ενόψει της κατάρτισης συνολικού υπομνήματος από την Ε.Σ.Α.μεΑ., η Πανελλήνια Ομοσπονδία Σωματείων Γονέων και Κηδεμόνων Ατόμων με Αναπηρία (ΠΟΣΓΚΑμεΑ), εκπροσωπώντας τα άτομα με νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνδρομο Down, εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες, καθώς και τις οικογένειές τους, καταθέτει συνοπτικά τις ακόλουθες παρατηρήσεις και προτάσεις, στο πλαίσιο του διαλόγου που επιδιώκεται μεταξύ της Hellenic Train και των οργανώσεων του αναπηρικού χώρου για την προσβασιμότητα στον σιδηρόδρομο, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο της διαδρομής του επιβάτη: από την ενημέρωση και την έκδοση εισιτηρίων έως την παραμονή στους σταθμούς, την επιβίβαση/αποβίβαση και την εξυπηρέτηση κατά τη διάρκεια του ταξιδιού.

Η προσέγγιση της ΠΟΣΓΚΑμεΑ στο ζητούμενο απορρέει από την ανατροφοδότηση και την εμπειρία της για τις ιδιαιτερότητες και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κατηγορίες αναπηρίας που εκπροσωπεί στο πλαίσιο των σιδηροδρομικών μετακινήσεων, επιχειρώντας συγχρόνως να ευθυγραμμίζεται τόσο με την Εθνική Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2024–2030, όσο και με τις διαπιστώσεις και κατευθύνσεις της Εθνικής Αρχής Προσβασιμότητας (ΕΑΠ, Έκθεση Προόδου 2024, Φεβρουάριος 2025). Σύμφωνα με τις κατευθύνσεις και διαπιστώσεις αυτές, οι οποίες συνιστούν κρίσιμο πλαίσιο αναφοράς και για τους παρόχους μεταφορικών υπηρεσιών, στο μέτρο που αυτοί καλούνται να συμβάλουν ενεργά στην υλοποίηση των εθνικών δεσμεύσεων για την προσβασιμότητα, η προσβασιμότητα στις μεταφορές οφείλει να αντιμετωπίζεται ως ενιαία και αδιάσπαστη αλυσίδα εμπειρίας, με έμφαση στον καθολικό σχεδιασμό, τη λειτουργική εφαρμοσιμότητα και τον ανθρώπινο παράγοντα.

Επί των ερωτημάτων που τίθενται, επισημαίνονται τα εξής:

Α. Δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι κατηγορίες αναπηρίας που εκπροσωπεί η ΠΟΣΓΚΑμεΑ κατά τη μετακίνησή τους με τον σιδηρόδρομο

Άτομα με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down (με συνοδούς – γονείς / κηδεμόνες)

Η εμπειρία της σιδηροδρομικής μετακίνησης για τα άτομα με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down χαρακτηρίζεται από σοβαρά προσκόμματα ή/και ελλείμματα στο επίπεδο της προσβασιμότητας στην πληροφορία / γνωστικής προσβασιμότητας.

Η πληροφόρηση που αφορά τα δρομολόγια, τις διαδικασίες έκδοσης εισιτηρίων, τις ανακοινώσεις εντός σταθμών και συρμών, καθώς και εκείνες για τις αιφνίδιες αλλαγές ή καθυστερήσεις, παρέχεται κατά κανόνα με τρόπο ταχύ και μη προσαρμοσμένο στις ανάγκες τους. Αντιμετωπίζοντας δυσκολίες κατανόησης της πληροφόρησης λόγω της φύσης της αναπηρίας τους, η διαχείριση της μετακίνησης για τα άτομα με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down καταλήγει ουσιαστικά να επαφίεται, πολλές φορές αποκλειστικά, στους/στις συνοδούς τους, οι οποίοι στην πλειοψηφία των περιπτώσεων είναι οι γονείς και κηδεμόνες των ατόμων αυτών.

Η Εθνική Στρατηγική αναγνωρίζει την προσβασιμότητα στην πληροφορία ως θεμελιώδη προϋπόθεση άσκησης δικαιωμάτων, ενώ η ΕΑΠ επισημαίνει ότι η απουσία γνωστικής προσβασιμότητας συνιστά δομικό εμπόδιο ισότιμης πρόσβασης στις πάσης φύσεως υπηρεσίες.

Στην πράξη, η περιορισμένη προσβασιμότητα στην πληροφορία για τις συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες, προσθέτει περαιτέρω στο επίπεδο της ταλαιπωρίας, ενώ καθιστά την επιλογή της μετακίνησης με τον συγκεκριμένο τρόπο, πηγή έντονου άγχους και ανασφάλειας, γεγονός που συχνά οδηγεί τις οικογένειες στην αποφυγή του σιδηροδρόμου ως μέσου μεταφοράς.

Άτομα στο φάσμα του αυτισμού (που χρήζουν υποστήριξης από συνοδό)

Για τα άτομα στο φάσμα του αυτισμού, οι σιδηροδρομικές μετακινήσεις συνδέονται κυρίως με την αισθητηριακή και ψυχοκοινωνική διάσταση της μετακίνησης (αισθητηριακά και ψυχοκοινωνικά εμπόδια). Ο θόρυβος, ο συνωστισμός, ο έντονος φωτισμός, οι απρόβλεπτες αλλαγές και η έλλειψη προβλεψιμότητας (σαφής προετοιμασία για τη διαδρομή) προκαλούν συνθήκες υπερφόρτισης, που συχνά οδηγούν σε συναισθηματικές εξάρσεις και κρίσεις άγχους.

Ως αποτέλεσμα, οι συνοδοί (γονείς, κηδεμόνες, συγγενείς κ.ά.) καλούνται να διαχειριστούν καταστάσεις αυξημένης έντασης χωρίς υποστήριξη, σε περιβάλλοντα που δεν είναι σχεδιασμένα για να απορροφούν ή να αποκλιμακώνουν τέτοιες καταστάσεις.

Αν συνεκτιμηθεί επίσης ότι ο αυτισμός, και όχι μόνο, εντάσσεται στις «αόρατες αναπηρίες», απαιτείται ειδική μέριμνα ώστε τα άτομα αυτά να τυγχάνουν προστατευόμενης μεταχείρισης κατά τις μετακινήσεις με τον σιδηρόδρομο, συγχρόνως με τις ασπίδες προστασίας που τους οφείλονται έναντι στερεοτυπικών αντιλήψεων, προκαταλήψεων και επιβλαβών πρακτικών σε βάρος τους (λ.χ. ενίοτε προτεινόμενων διακριτικών σημάτων που ευνοούν την αναπαραγωγή του στιγματισμού και της στοχοποίησής τους). Η Ομοσπονδία μας υποστηρίζει ότι η κάλυψη των αναγκών αυτών οφείλει να επιδιώκεται πρωτίστως μέσω της κατάλληλης εκπαίδευσης και ετοιμότητας του υφιστάμενου προσωπικού και όχι μέσω πρακτικών που μεταθέτουν την ευθύνη προσαρμογής στο ίδιο το άτομο με αναπηρία.

Η Εθνική Στρατηγική υπογραμμίζει την ανάγκη οι πολιτικές προσβασιμότητας να λαμβάνουν υπόψη την ετερογένεια της αναπηρίας, ενώ η ΕΑΠ επισημαίνει ότι η ψυχοκοινωνική προσβασιμότητα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αλυσίδας προσβασιμότητας.

Η απουσία τέτοιων προβλέψεων μεταθέτει και στη συγκεκριμένη περίπτωση δυσανάλογο βάρος στο υποστηρικτικό περιβάλλον των ατόμων αυτών (συνοδοί, γονείς, κηδεμόνες, αδέλφια κ.ά).

Άτομα με εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες (με υψηλή εξάρτηση από συνοδό)

Για τα άτομα με εγκεφαλική παράλυση και βαριές ή πολλαπλές αναπηρίες, οι δυσκολίες εστιάζονται κυρίως στην ασυνέχεια της προσβασιμότητας. Παρότι εντοπίζονται επιμέρους υποδομές, η έλλειψη συνοχής μεταξύ σταθμών, αποβαθρών, συρμών, επιβίβασης και αποβίβασης διακόπτει την αλυσίδα μετακίνησης και καθιστά την εμπειρία ιδιαίτερα επιβαρυντική.

Ειδικότερα, οι ράμπες, ανελκυστήρες, αποβάθρες, επιβίβαση και αποβίβαση από τους συρμούς συχνά δεν λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα, με αποτέλεσμα η μετακίνηση να απαιτεί υπέρμετρη σωματική προσπάθεια από τους συνοδούς και να θίγει την αξιοπρέπεια των ίδιων των ατόμων με τις αναπηρίες αυτές.

Ιδίως σε ταξίδια μεγαλύτερης διάρκειας, απαιτείται περαιτέρω η επισκόπηση της επάρκειας για αμαξίδια και συνοδούς, καθώς και λειτουργικών προσβάσιμων WC, καθώς επιβαρύνεται περαιτέρω η μετακίνηση.

Η ΕΑΠ έχει επισημάνει ότι η προσβασιμότητα καταρρέει όταν δεν διασφαλίζεται η συνέχεια των παρεμβάσεων, ενώ η Εθνική Στρατηγική αναγνωρίζει ότι η εξάρτηση από τον συνοδό δεν μπορεί να υποκαθιστά τον κατάλληλο σχεδιασμό υποδομών και υπηρεσιών.

Β. Ζητήματα κρίσιμης σημασίας για τη βελτίωση της προσβασιμότητας στις σιδηροδρομικές μετακινήσεις

Κρίσιμης σημασίας ζήτημα αποτελεί η εφαρμογή στην πράξη της αρχής της αλυσίδας προσβασιμότητας, όπως αυτή αναδεικνύεται τόσο στην Εθνική Στρατηγική όσο και στις διαπιστώσεις της ΕΑΠ. Η προσβασιμότητα στον σιδηρόδρομο δεν μπορεί να περιορίζεται σε μεμονωμένες τεχνικές παρεμβάσεις, αλλά οφείλει να καλύπτει όλα τα στάδια της μετακίνησης: ενημέρωση, εισιτήριο, πρόσβαση στον σταθμό, παραμονή, επιβίβαση, ταξίδι, αποβίβαση.

Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στη γνωστική, αισθητηριακή και ψυχοκοινωνική προσβασιμότητα, οι οποίες επηρεάζουν καθοριστικά τα άτομα με νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνθετες και αόρατες αναπηρίες. Περαιτέρω, η προβλεψιμότητα, η σαφήνεια των διαδικασιών και η αίσθηση ασφάλειας αποτελούν προϋποθέσεις ισότιμης πρόσβασης, και όχι δευτερεύουσες διευκολύνσεις.

Επίσης, έμφαση οφείλεται στην ουσιαστική υποστήριξη και κατανόηση των αναγκών των γονέων, κηδεμόνων, φροντιστών των ατόμων με νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνδρομο Down, εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες, οι οποίοι δεν λειτουργούν απλώς επικουρικά, αλλά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της μετακίνησης για τις κατηγορίες που εκπροσωπεί η ΠΟΣΓΚΑμεΑ, και συνεπώς για την άσκηση των δικαιωμάτων τους στο πεδίο αυτό.

Γ. Προτεινόμενες παρεμβάσεις για τη βελτίωση της προσβασιμότητας των σιδηροδρόμων

Η σταδιακή βελτίωση της προσβασιμότητας στις σιδηροδρομικές μετακινήσεις προαπαιτεί την καταγραφή των υφιστάμενων προβλημάτων, την προτεραιοποίηση των αναγκών και την αναζήτηση χρηματοδότησης για την εκτέλεση μελετών και έργων στην κατεύθυνση αυτή.

Στο πλαίσιο του ανοιχτού διαλόγου και της συνεργασίας που επιδιώκεται με την Hellenic Train, και λαμβάνοντας υπόψη τόσο τους ανωτέρω περιορισμούς όσο και τη στρατηγική κατεύθυνση της Εθνικής Στρατηγικής 2024–2030, καθώς και τον γνωμοδοτικό και εφαρμοστικό ρόλο της ΕΑΠ, η ΠΟΣΓΚΑμεΑ θεωρεί ότι η βελτίωση της προσβασιμότητας στον σιδηρόδρομο, για τις κατηγορίες αναπηρίας που η Ομοσπονδία εκπροσωπεί, μπορεί να προχωρήσει ουσιαστικά μέσα από στοχευμένες πιλοτικές δράσεις, οι οποίες θα επιτρέψουν την αποτίμηση, τη βελτίωση και τη σταδιακή γενίκευση καλών πρακτικών.

Στο πλαίσιο αυτό, προτείνονται ενδεικτικά οι ακόλουθες πιλοτικές παρεμβάσεις:

1. Δράση για γνωστικά προσβάσιμη πληροφόρηση

Ανάπτυξη και πιλοτική εφαρμογή υλικού εύκολης ανάγνωσης και οπτικής καθοδήγησης για βασικά στάδια της σιδηροδρομικής μετακίνησης (έκδοση εισιτηρίου, παραμονή στον σταθμό, επιβίβαση, ταξίδι, αποβίβαση), με στόχο τη στήριξη ατόμων με νοητική αναπηρία και σύνδρομο Down και τη μείωση της εξάρτησης από τον συνοδό.

2. Δομημένη προ-ταξιδιωτική ενημέρωση για άτομα στο φάσμα του αυτισμού

Παροχή εκ των προτέρων σαφούς και προβλέψιμης πληροφόρησης για τη ροή του ταξιδιού, τους χώρους, τους ήχους και τις πιθανές αλλαγές, σε ψηφιακή ή έντυπη μορφή, κατόπιν αιτήματος. Η δράση αυτή συνάδει με την ανάγκη ενίσχυσης της ψυχοκοινωνικής και αισθητηριακής προσβασιμότητας.

3. Πρόβλεψη για ήπιο χώρο αναμονής ή/και αποφόρτισης σε επιλεγμένο σταθμό

Δημιουργία διακριτού, ήσυχου χώρου αναμονής ή/και αποφόρτισης, φιλικού προς άτομα με αυτισμό, νοητική αναπηρία και βαριές αναπηρίες, ιδίως σε περιπτώσεις αναμονής ή καθυστερήσεων, ως πρακτική εφαρμογή του καθολικού σχεδιασμού στο δομημένο περιβάλλον.

4. Ενίσχυση της υποβοηθούμενης επιβίβασης και αποβίβασης

Διασφάλιση πλήρους και αξιόπιστης προσβασιμότητας σε σταθμούς και συρμούς, με επαρκείς χώρους για αμαξίδια και συνοδούς. Εναλλακτικά, καθορισμός σαφούς και αξιόπιστου πρωτοκόλλου υποβοήθησης για άτομα με εγκεφαλική παράλυση και βαριές ή πολλαπλές αναπηρίες, με δυνατότητα εκ των προτέρων δήλωσης αναγκών και εφαρμογή σε συγκεκριμένα δρομολόγια, ώστε να διασφαλίζεται η συνέχεια της αλυσίδας προσβασιμότητας.

5. Πρόγραμμα εκπαίδευσης προσωπικού, σε συνεργασία με το ΙΝ-ΕΣΑμεΑ

Στοχευμένη εκπαίδευση προσωπικού πρώτης γραμμής, σε συνεργασία με το ΙΝ-ΕΣΑμεΑ και με τη συμμετοχή οργανώσεων ατόμων με αναπηρία και οικογενειών, εστιασμένη στην επικοινωνία, στη διαχείριση καταστάσεων άγχους και στον ρόλο των συνοδών.

Στην ίδια κατεύθυνση αναγκαία είναι η σύνταξη πρωτοκόλλου διαδικασιών αντιμετώπισης και συμπεριφοράς προσωπικού για ορατές και μη ορατές αναπηρίες και η παροχή εκπαίδευσης και επιμόρφωσης. Επίσης, η εκπαίδευση, ο προσδιορισμός και η διακριτική αναγνωρισιμότητα (χωρίς υποχρέωση αποκάλυψης από το άτομο με αναπηρία) προσωπικού που θα λειτουργεί ως «διευκολυντής» για τα άτομα με αόρατες αναπηρίες κατά τη διάρκεια των μετακινήσεων με τον σιδηρόδρομο. 

6. Συνεχής (on going) αξιολόγηση της εμπειρίας επιβατών με αναπηρία και συνοδών

Συλλογή ανατροφοδότησης από άτομα με αναπηρία και τους συνοδούς τους μετά τη μετακίνηση, με στόχο την τεκμηριωμένη αποτίμηση των πιλοτικών δράσεων και τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Οι ανωτέρω παρεμβάσεις μπορούν να υλοποιηθούν πιλοτικά, σε περιορισμένο αριθμό σταθμών ή δρομολογίων, με δυνατότητα σταδιακής επέκτασης βάσει αξιολόγησης.

Η ΠΟΣΓΚΑμεΑ θεωρεί ότι με αυτόν τον τρόπο μπορούν να λειτουργήσουν ως ρεαλιστική αφετηρία για την προσέγγιση της σκοπούμενης προσβασιμότητας των ατόμων με βαριές και πολλαπλές αναπηρίες και των οικογενειών τους στις μετακινήσεις με τον σιδηρόδρομο, αναδεικνύοντας στην πράξη τον συνδυασμό στρατηγικού σχεδιασμού και εφαρμοσμένης προσβασιμότητας, προς όφελος των αποδεκτών της υπηρεσίας.

Ευελπιστώντας ότι οι επισημάνσεις της Ομοσπονδίας μας θα τύχουν της προσοχής σας στο πλαίσιο του συνολικού υπομνήματος της Συνομοσπονδίας για την προσβασιμότητα στις μετακινήσεις με τον σιδηρόδρομο.

Με εκτίμηση,

Για την ΠΟΣΓΚΑμεΑ,

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ

Ιωάννης Μοσχολιός

Η ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ

Φωτεινή Ζαφειροπούλου