Η ΠΟΣΓΚΑμεΑ ΖΗΤΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΑΝΑ-ΙΔΡΥΜΑΤΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΑΝΑΔΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΚΠΝΟΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΔΟΧΗΣ

ΠΡΟΣ:      Υπουργό Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, κα Σ. Ζαχαράκη

Κοιν.:        (σχετ.: πίνακας αποδεκτών)      

Θέμα: «Ζητούνται περαιτέρω διασφαλίσεις για την αποτροπή του κινδύνου επανάληψης του εγκλεισμού των αναδεχόμενων ατόμων με αναπηρία σε ιδρύματα κατά τον χρόνο της ενηλικίωσής τους και αυτοδίκαιης εκπνοής της επαγγελματικής αναδοχής»

Αξιότιμη κυρία Υπουργέ, 

Η Πανελλήνια Ομοσπονδία Σωματείων Γονέων και Κηδεμόνων Ατόμων με Αναπηρία (ΠΟΣΓΚΑμεΑ), ιδρυτικό και ενεργό μέλος της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία (ΕΣΑμεΑ), ως δευτεροβάθμιο όργανο εκπροσώπησης, προώθησης και προστασίας των δικαιωμάτων των πλέον ευάλωτων ατόμων απέναντι στον κίνδυνο ιδρυματισμού – των ατόμων με νοητική αναπηρία, αυτισμό, σύνδρομο Down, εγκεφαλική παράλυση, βαριές και πολλαπλές αναπηρίες, μέσω των σωματείων γονέων και κηδεμόνων των ατόμων με τις αναπηρίες αυτές σε όλη την επικράτεια, σας μεταφέρει τη σοβαρή ανησυχία της αναφορικά με την τύχη των αναδεχόμενων ατόμων με βαριές αναπηρίες στο πλαίσιο εφαρμογής της επαγγελματικής αναδοχής, μετά την ενηλικίωσή τους. 

Το ζήτημα της τοποθέτησης ανηλίκων με αναπηρία σε επαγγελματίες αναδόχους και το πλαίσιο εφαρμογής της επαγγελματικής αναδοχής, όπως ρυθμίστηκε με την Κ.Υ.Α. υπ’ αριθμ.19333/22.02.2023 (Φ.Ε.Κ. 1085/τ.Β’/28.02.2023), και προσφάτως τροποποιήθηκε με την Κ.Υ.Α. υπ’ αριθμ.8102/ 23.12.2024 (Φ.Ε.Κ. 7304/τ.Β’/31.12.2024), αποτελεί αναντίρρητα μια ουσιαστική μορφή εναλλακτικής φροντίδας για ανήλικα άτομα με αναπηρία που διαβιούν σε μονάδες παιδικής προστασίας και ιδρύματα, και όχι μόνο, σε σύμπλευση με το πνεύμα της γενικότερης στρατηγικής ή/και στόχευσης για την αποϊδρυματοποίηση. 

Η αυτοδίκαιη, εντούτοις, παύση της επαγγελματικής αναδοχής «με την ενηλικίωση του αναδεχόμενου» (κατ’ άρθρο 7, §1 των ανωτέρω αποφάσεων), σε συνδυασμό με την απουσία επαρκών εγγυήσεων, μέτρων και μηχανισμών κοινωνικής ένταξης των τέως αναδεχόμενων με αναπηρία, αναπόφευκτα συντηρεί τους σοβαρούς προβληματισμούς αναφορικά με τον ορατό κίνδυνο επανάληψης του ιδρυματισμού τους. 

Παρότι αναγνωρίζουμε ότι, από νομικής απόψεως, η αναδοχή αποτελεί παρακολουθηματική έννομη σχέση της γονικής μέριμνας και της επιτροπείας, και συνεπεία τούτου η λήξη της με την ενηλικίωση του αναδεχόμενου είναι συνεπής με τις διατάξεις του Αστικού Κώδικα, σε επίπεδο κοινωνικής πολιτικής η προστασία που παρέχεται εκτιμούμε ότι παραμένει ανεπαρκής, από τη στιγμή που εξακολουθεί να θέτει τα αναδεχόμενα άτομα με αναπηρία σε επισφαλή θέση στην ενήλικη ζωή τους. 

Τούτο, αν συνεκτιμηθεί ότι η ανεπάρκεια δομών υποστηριζόμενης διαβίωσης στη χώρα μας για ενήλικες με βαριές αναπηρίες, καθώς και το ελλειμματικό μοντέλο κοινωνικής προστασίας για την υποστήριξη της ανεξάρτητης διαβίωσης των ατόμων που δεν έχουν οικογενειακό περιβάλλον, είτε αδυνατούν να τοποθετηθούν σε θετή οικογένεια, είτε όταν η πρόοδος που σημειώνει η βιολογική τους οικογένεια ως προς την ικανότητα ή/και τη δυνατότητα άσκησης της γονικής μέριμνας δεν είναι επαρκής, καθιστούν ως λύση την έσχατη, αλλά μάλλον μοναδικά υπαρκτή∙ εκείνη της επανένταξης των αναδεχόμενων που ενηλικιώνονται σε ίδρυμα, έκβαση που από μόνη της ακυρώνει πλήρως την προσπάθεια αποϊδρυματοποίησης ή/και αποφυγής του ιδρυματισμού.   

Παρά το γεγονός δε ότι το ισχύον πλαίσιο καθ’ όλα αποδεκτά προβλέπει την αναθεώρηση, τουλάχιστον οκτώ (8) μήνες πριν από την ενηλικίωση του αναδεχόμενου, του Ατομικού Σχεδίου Οικογενειακής Αποκατάστασης (ΑΣΟΑ), με σκοπό τη διερεύνηση και εξεύρεση εναλλακτικού πλαισίου φροντίδας ή διαβίωσης στην κοινότητα κατά την ενήλικη ζωή του (άρθρο 5, §4 ό.π.), η συγκεκριμένη ρύθμιση μάλλον δεν επαρκεί από μόνη της για να οδηγήσει στην σκοπούμενη έκβαση, από τη στιγμή που το ΑΣΟΑ ούτε από δεσμευτικούς μηχανισμούς συνοδεύεται που να διασφαλίζουν ότι οι αναδεχόμενοι δεν θα καταλήξουν σε ιδρύματα, ενώ επίσης απουσιάζουν διαδικασίες εξατομικευμένης συνοδευτικής υποστήριξης μετά την ενηλικίωση των αναδεχόμενων, καθώς και πιθανές προβλέψεις για ειδική χρηματοδότηση της μεταβατικής περιόδου, που θα επέτρεπε τη διατήρηση της αναδοχής για κάποιο χρονικό διάστημα μετά την ενηλικίωση.

Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, το ισχύον πλαίσιο της επαγγελματικής αναδοχής, χωρίς την πρόβλεψη περαιτέρω εγγυήσεων και διασφαλίσεων, εκ των πραγμάτων καταλήγει να εγκλωβίζει τα αναδεχόμενα άτομα με αναπηρία σε έναν θετικό και έναν αρνητικό πόλο, αίροντας και καταργώντας το ίδιο το δικαίωμα που υπαγορεύει την ανάγκη χάραξης του πλαισίου αυτού, δηλαδή το δικαίωμα στην αξιοπρεπή διαβίωση των ατόμων αυτών στην κοινότητα (ν.4074/2012). 

Καταληκτικά, η συνέπεια από τη συνάθροιση των προγραφόμενων, δεν είναι άλλη από την πρακτική αλλοίωση της επαγγελματικής αναδοχής, η οποία μπορεί να ιδωθεί ως μια "σύμβαση ορισμένου χρόνου" ή “έργου” μεταξύ κράτους και επαγγελματία αναδόχου, με "παραδοτέο" όχι την κοινωνική ένταξη των αναδεχόμενων ανηλίκων με αναπηρία, αλλά τον εκ νέου εγκλεισμό τους σε ιδρύματα μετά την ενηλικίωσή τους . 

Το σοβαρό και προφανώς δυσοίωνο αυτό ενδεχόμενο, φρονούμε ότι πρέπει η δημόσια διοίκηση να αποτρέψει έγκαιρα, με τρόπο που, από τη μία πλευρά, θα ανάγεται στην ενίσχυση του πλέγματος της κοινωνικής προστασίας για την αξιοπρεπή, ανεξάρτητη και υποστηριζόμενη διαβίωση των ατόμων με βαριές αναπηρίες στην κοινότητα, και από την άλλη, στο επίπεδο της πρόληψης (με γενικότερες ενέργειες ή/και ρυθμιστικές παρεμβάσεις λ.χ. για την καθιέρωση ενός βιώσιμου πλαισίου μετάβασης από την αναδοχή στην ενηλικίωση). 

Των ανωτέρω δοθέντων, η Ομοσπονδία μας επισημαίνει την ανάγκη ανάληψης περαιτέρω πρωτοβουλιών, περιλαμβανομένων των απαραίτητων ρυθμίσεων που απαιτούνται, ικανών να βελτιώσουν το πλαίσιο υποστήριξης των τέως αναδεχόμενων ενηλίκων με αναπηρία, και όχι μόνο, και να αποτρέψουν φαινόμενα επανα-ιδρυματοποίησής τους, όπως:

(α) εξέταση της δυνατότητας θεσμοθέτησης προαιρετικού ή/και πιλοτικού καθεστώτος μεταβατικής υποστηριζόμενης επαγγελματικής αναδοχής μετά την ενηλικίωση και για λόγους ευαλωτότητας του αναδεχόμενου (λ.χ. άτομο με σοβαρή και δια βίου αναπηρία, ψυχική πάθηση κ.τλ.), για ένα εύλογο χρονικό διάστημα (λ.χ. έως την ηλικία των 21-25 ετών, βάσει της διεθνούς πρακτικής και ανάλογα με τις ανάγκες του αναδεχόμενου), με έγκριση των αρμόδιων κοινωνικών υπηρεσιών, λαμβάνοντας υπόψη τη βούληση και την επιθυμία αναδεχόμενου, και με καταβολή μειωμένης αποζημίωσης στον/στην επαγγελματία ανάδοχο, με στόχο τη σταδιακή ενίσχυση του βαθμού αυτονόμησης και ομαλής μετάβασης του αναδεχόμενου με αναπηρία σε εναλλακτικό πλαίσιο φροντίδας, 

(β) διασύνδεση της αναδοχής με τον θεσμό της υποστηριζόμενης διαβίωσης, μέσω πρόβλεψης για τη χρηματοδότηση της δημιουργίας νέων Σ.Υ.Δ. που θα υποδέχονται τους/τις τέως αναδεχόμενους/ες με αναπηρία,

(γ) πρόβλεψη ειδικής κρατικής χρηματοδότησης για την προετοιμασία της μετάβασης στην ενηλικίωση των αναδεχόμενων με αναπηρία, περιλαμβανομένων των πρόσθετων υποστηρικτικών υπηρεσιών που εξατομικευμένα απαιτούνται προκειμένου να ενταχθούν σε κατάλληλες κοινωνικές υπηρεσίες, καθώς και της δημιουργίας φορέα παρακολούθησης των τέως αναδεχόμενων για την αποτροπή του εκ νέου εγκλεισμού τους σε ιδρύματα. 

Κυρία Υπουργέ, 

Αν ελλείψει ενός εναλλακτικού, επαρκούς και ασφαλούς προνοιακού συστήματος για τους/τις ενήλικους με αναπηρία, η επαγγελματική αναδοχή καταλήξει να είναι απλώς ένα "διάλειμμα" από την ιδρυματική φροντίδα, αντί για μια ουσιαστική προοπτική συμπερίληψης και κοινωνικής ένταξης, τότε, εκ του αποτελέσματος, είναι καταδικασμένη να αποτυγχάνει στον σκοπό της. 

Υπάρχουν, όμως, λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν, ακολουθώντας την ευρωπαϊκή εμπειρία και τη βέλτιστη πρακτική. Η θεσμοθέτηση της μεταβατικής υποστηριζόμενης αναδοχής και η ενίσχυση ή/και διασύνδεση των υποστηρικτικών υπηρεσιών με την αναδοχή δεν είναι απλώς μια κοινωνική αναγκαιότητα, αλλά μια στρατηγική επιλογή που μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική αποϊδρυματοποίηση και ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην κοινότητα.

Σας καλούμε να αναλάβετε έγκαιρα κάθε δυνατή πρωτοβουλία και να προχωρήσετε σε όποιες περαιτέρω θεσμικές παρεμβάσεις είναι απαραίτητες, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι τα ενήλικα άτομα με αναπηρία, που ως ανήλικα τοποθετήθηκαν στη φροντίδα επαγγελματιών αναδόχων, δεν θα εγκλωβιστούν σε έναν φαύλο κύκλο ιδρυματοποίησης.

Κλείνοντας, επισημαίνεται ότι οι προβληματισμοί και οι ανησυχίες του παρόντος μεταφέρονται προς εσάς ένεκα πολύμηνης ασυνέχειας των συνεδριάσεων του Εθνικού Συμβουλίου Αναδοχής – Υιοθεσίας (Ε.Σ.Αν.Υ.), στο οποίο η Ομοσπονδία μας συμμετέχει σύμφωνα με τα όσα προβλέπονται στο άρθρο 2 του ν.4538/2018 (Φ.Ε.Κ. 85/τ.Α’/16.05.2018).

Με εκτίμηση, 

Για την ΠΟΣΓΚΑμεΑ,    

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ

Ιωάννης Μοσχολιός

Η ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ

Φωτεινή Ζαφειροπούλου

Πίνακας αποδεκτών: 
- Υπουργός Επικρατείας, κ.Χ.Γ.Σκέρτσος 
- Υπουργός Εθνικής Οικονομίας & Οικονομικών, κ.Κ.Χατζηδάκης 
- Γενικός Γραμματέας Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας, κ.Π.Πύρρος
- Γενικός Γραμματέας Δημογραφικής και Στεγαστικής Πολιτικής, κ.Κ.Γλούμης – Ατσαλάκης 
- Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (ΕΣΑμεΑ)
- Πρωτοβάθμια σωματεία – μέλη ΠΟΣΓΚΑμεΑ